1 ve 3 Tekil Şahıs Nedir?
Türkçede “şahıs” kelimesi, aslında kimin konuştuğunu, kimin bahsedildiğini belirtmek için kullanılır. Dilin en temel yapı taşlarından biri olarak, hangi şahısla konuştuğumuzu ya da kimin hakkında konuştuğumuzu anlamamıza yardımcı olur. Şimdi, 1 ve 3 tekil şahıs nedir ve nasıl kullanılır, buna biraz daha yakından bakalım. Hem de akademik bir bakış açısıyla ama çok da sıkıcı olmayan bir şekilde!
1 Tekil Şahıs: Benim Dünyam
1 tekil şahıs, dilde “ben” zamiriyle ifade edilir. Yani, birinci tekil şahıs demek, konuşan kişinin kendisini anlatması demektir. “Ben” dediğinizde, siz konuşan kişi oluyorsunuz ve dünyada olan her şeyin etrafında dönen tek kişi sizsiniz. Mesela, sabah kahvemi içerken, “Ben bugün çok enerjik hissediyorum,” diyorsunuz. Bu cümlede “ben”, kendinizi ifade ettiğiniz zamirdir. Türkçede bu kullanımı çok yaygın görürüz, çünkü herkes günlük hayatında kendi bakış açısını anlatmak ister. “Benim düşüncelerim” ya da “Benim görüşüm” gibi ifadelerle dünyayı kendinizce anlatırsınız.
Günlük hayattan örnek vermek gerekirse, mesela bir kafede otururken, arkadaşınıza “Benim bugünkü yazım gerçekten çok ilginç oldu” dediğinizde, yine 1 tekil şahıs kullanmış oluyorsunuz. Burada sadece kendinizden bahsediyorsunuz, başka birinin görüşüne ya da yorumuna değil.
3 Tekil Şahıs: O, O ve O
3 tekil şahıs ise biraz daha dışarıdan bir bakış açısı sunar. Yani, “o” zamiriyle ifade edilen şahıs, konuşan kişi dışındaki birini anlatır. Bu durumda, konuşan kişi ya da dinleyici değil, başka bir kişi ya da nesne hakkında konuşulur. “O” derken, aslında birini ya da bir şeyi anlatmak istiyorsunuz. Mesela, “O çok çalışkan bir öğrenci,” dediğinizde, burada “o”, dışarıdaki birini, başka bir kişiyi anlatıyor. Burada, “ben” ya da “biz” gibi bir kelime kullanmazsınız. 3 tekil şahısla anlatımda, anlatıcı hep dışarıda kalır. Kendi gözlemlerini ya da düşündüklerini başkalarına aktarmaya çalışır.
Üniversitedeki bir derste örnek vermek gerekirse, bir arkadaşımın sunumunda şöyle demişti: “O sunum çok etkileyiciydi.” Burada “o” dediği kişi hakkında konuşuyor, yani kendi bakış açısının dışına çıkıp bir başkasını anlatıyor. Bu dil kullanımı daha nesnel ve gözlemsel olur. “O” dediğinizde, biraz daha ayrımcı ve uzak bir bakış açısı yakalarsınız. Yani, 1 tekil şahıs (ben) tamamen öznel, 3 tekil şahıs (o) ise daha objektif bir bakış açısı sunar.
1 ve 3 Tekil Şahısın Kullanım Farkları
Peki, 1 ve 3 tekil şahıs arasında ne gibi farklar var? Basit bir şekilde, 1 tekil şahıs daha öznel ve kişisel bir bakış açısı sunarken, 3 tekil şahıs daha dışarıdan bir gözlemi ifade eder. 1 tekil şahısla, biz genelde kendimizi ifade ederiz. Kendi düşüncelerimizi, duygularımızı, bakış açımızı anlatırız. 3 tekil şahısla ise, başkalarını gözlemleriz, bir olayın ya da durumun dışarıdan bir bakış açısını sunarız. Yani, “ben” derken iç dünyamızı, “o” derken başkalarının dünyasını anlatırız.
Bir örnekle açıklayayım: Diyelim ki bir arkadaşınızın çok güzel bir elbisesi var. Onunla ilgili bir şey söylemek isterseniz, “Benim arkadaşım çok şık” dersiniz ve bu cümle 1 tekil şahıs kullanarak onun şıklığını kendi gözünüzden ifade etmiş olursunuz. Ama bir başkası bu durumu anlatırken, “O çok şık bir insan,” derse, bu durumda 3 tekil şahısla anlatım yapılmış olur.
1 ve 3 Tekil Şahısın Günlük Hayattaki Yeri
Günlük hayatta 1 ve 3 tekil şahıs kullanımının nerelerde ve nasıl yer aldığını anlamak aslında çok basit. Mesela sosyal medyada paylaşım yaparken, çoğunlukla 1 tekil şahıs kullanırız. “Bugün ne kadar da keyifliyim!” gibi cümleler, tamamen kendimize dair bir şeyler anlatır. Ama başkalarından bahsederken, genellikle 3 tekil şahıs kullanılır: “O da gerçekten çok başarılı bir insan.” Burada ise, kişisel bakış açısını başkasına ait bir durumu anlatırken devreye sokmuş oluruz.
Bir araştırma yaparken de benzer bir durum vardır. Eğer araştırmayı yapan kişi, kendi fikirlerini ve gözlemlerini paylaşırsa, 1 tekil şahıs kullanır. Ama sonuçlar ya da başkalarının görüşlerini anlatırken, 3 tekil şahıs kullanılır. Yani, araştırma metinlerinde de bu şahıs farkı oldukça belirgindir.
Sonuç: 1 ve 3 Tekil Şahıs, İkisi de Kendi Yeriyle Güzel
Sonuç olarak, 1 ve 3 tekil şahıs, dilin en temel yapı taşlarından biri. Kendimizi ifade ederken “ben”, başkalarını anlatırken ise “o” deriz. Her iki şahıs kullanımı da dilin zenginliğini ve ifadenin gücünü arttırır. Örneğin, “Ben bugün çok mutluyum” dediğinizde, tamamen kendinizi anlatıyorsunuz. Ama “O çok mutlu” dediğinizde, biraz daha dışarıdan bakıp başkasını gözlemliyorsunuz. Dilin bu yönü, hem daha kişisel hem de daha genel bir anlatım tarzı sunar. Hem 1 tekil şahıs, hem 3 tekil şahıs, dilin anlatım gücünü gösteren iki farklı bakış açısıdır. Hangisini tercih ederseniz edin, doğru kullanıldığında her biri kendine has güzelliklere sahip!